Author: KhodadadRezakhani

I am a late antique historian and the author of

Zimbabwe 1

I’ve been too overwhelmed by Zimbabwe to write much, although I planned to write a travelogue of it. I’ve actually been very bad in writing travelogues, as I find them essentialist, pretentious observations of a visitor about a place with which they have little familiarity. Most travelogues, particularly those about the places one visits for the first time, in fact become an exercise in reflecting one’s cultural biases on the new circumstances, or actively – and painstakingly – avoiding doing so. I am averse to comparison & value assignment & frequently find travelogues, particularly those written by the First Worlders on the “global south,” quite frustrating and cringy.

Having said all this, here is a quick recap and some observations, as non-judgemental as possible. We arrived here after a few days in South Africa. We spent those few days at a Safari lodge & didn’t spend much time in cities (we had been made afraid of Jo’burg enough!). So we used SA (ZA?) mostly as a stopover. The objective was to visit our friends who’ve recently moved for work reasons to Zimbabwe.

So from the beginning, our exposure to Zim (popular nickname, more prevalent among the White Zimbabweans) was from within a sort of bubble. Our friends are worldly, culturally sensitive, & environmentally conscious (naturally!), but still, we have been in a bubble. A USD spending, best-restaurant-in-Harare dining, pool-side wine sipping “global elite” who can afford to ignore the inconveniences of 4-hours a day electric by using generators & solar batteries. We are living the high-life. Not the highest-life though, as gigantic estates, expensive cars, luxurious golf clubs, and “it don’ matter if you’re Black or White” local elite, wearing Gucci & sucking on Dubai-inspired shisha, make it obvious.

What we’ve seen has been a mixture of the global diaspora (businessmen, Aid workers, diplos, lost souls), local elite, White Africans (some of whom fought other Whites to bring freedom & are local heroes), and odd foreigners from all around finding this a last frontier. There is a feeling that everything is possible, and it truly seems to be the case, for those who have the guts – & the stomach – for it.

But we have also “seen” – passed by, chatted, bought wooden animal carvings from – the locals. Poor, anxious, round-eyed, but extremely decent & honourable locals. The integrity of the people is humbling, and their sharp minds, and almost unbelievably quick wit too. No one begs in the bazaar (two begging boys were odd & gave up after one “no”) & the man with torn up pants & no shoes offering hand carved statues treats his work like an artist does, and expects you to do the same.

Talking & joking is quite easy. We visited the city centre (the “CBD”) once, and it looks very American. It could be a city centre of any American city in a poorer state (it reminded me of Louisville, KN), except the pothole-ful roads (which makes it more like NJ!). Driving is a bit of a challenge, although everyone is very courteous & no one speeds or gets mad. In general, the Shona people (the Bantu speaking population of the northern Zim) seem averse to getting angry: haven’t seen anyone shouting & everyone is smiling wide. Everyone speaks English, sometimes too perfectly, so no communication, comment, joke, or snark is lost. People seem remarkably content, despite all sorts of basic infrastructural problems and obvious poverty. The local money is nonexistent and dollar reigns supreme. The roadside fruits and car parts market (!) had people trading in Zimbabwean dollars (only one of the three or four real and virtual currencies), but I had to ask at the international chic supermarket to be given the return change for USD 1$ in local money (176 Z$ for which I was casually given 180…).

Enough of people perhaps, because nature is the wonder here. Harare is like a big botanical garden, from the odd South American jacaranda lined trees to Acacias and palms and banana trees (oh the bananas!) to roses and waterlilies. Come to think of it, writing about the nature requires another blog. So I will do that later. For now, wow!

CBD… Harare city centre

Sasanians and Early Byzantium: Raids, Tributes, and the Loss of Dara

In most works of modern scholarship concerned with the Sasanian-Byzantine relations in the 6th & 7th centuries, the issue of “tributes” is treated as hyperbole. Basically, claims by the Sasanians, reflected in later narratives like al-Tabari or Shahnama, that the Byzantines paid tributes to the Sasanians are dismissed as exaggerations and “about face” statements, almost the way the Chinese empires claimed to have extracted tribute from everyone! The actual instances of payment, available in abundance in Byzantine sources (Pseudo-Joshua the Stylite, Procopius, Malalas, John of Epiphania, and Menander Protector) are usually considered to be payments either for the mutual defense of both empires on the Caucasus front (the so-called Alan Gate or the Caspian Gate), or as temporary pay offs to keep Sasanians at bay. This second mode contributes to the image of the Sasanians as a predatory entity on the periphery of the Roman world, barely any more sophisticated than pirates and brigands, that needed to be “appeased” and controlled. The persistence of this attitude, often taking Byzantine sources and their use of “Barbarians” for the Sasanians at face value, also signals a certain Eurocentrism/Roman-centrism prevalent in many studies of the ancient world.

The basic assumption behind this is that the sophistication of the Roman/Byzantine administration, including their war-machine, is indisputable and beyond doubt. It is taken for granted that the Roman state undertook all its actions with an eye toward proper strategic approach. In contrast, Roman opponents, be it Germanic tribes beyond the Danube or the Sasanian Empire, were but disorganised polities only few stages removed from raiding parties, with essentially a predatory style of warfare aimed at extracting resources from the Roman state. In this way, the continued references to Roman payments, even on regular, annual basis as mentioned in accounts of Procopius, Menander, or Evagrius, are treated as temporary payments to appease the Sasanians, not regular tributes that created a particular type of relationship between the two empires. This contributes to our lack of attention to the structure of the Sasanian state and the persistent assumption of its simplicity, extending from its administration and military to its economic and social policies – the latter being treated as essentially non-existent, or at most, haphazard in nature and practice.

This is why one sometimes finds references to Roman raiding, in a demonstrably predatory manner, so fascinating. Byzantine sources naturally attempt to present these as part of a larger strategy, something that modern scholars (I don’t want to name names, but just any modern edition of a Primary source) are happy to follow and oblige. But quite often, the fact that these actions are not directed by a greater strategy and are simply actions of greedy regional actors becomes too obvious to ignore. What would then happen if we view these actions through not the view point of imperial decisions makers in Constantinople or Ctesiphon, but from the vantage point of local actors in the frontier zone?

Consider the account of the Byzantine campaign of 573. The event is labelled by many Byzantine scholars as the “failure of the Byzantines to take Nisbis,” betraying an assumption that the events were centrally planned and directed and part of a larger strategy. But the event, given by all sources (Evagrius, Theophylact Simocatta, etc) is very clearly a haphazard, and ill conceived, raid! The story goes that Marcian, appointed by Justin as commander to Dara, basically attacks Nisbis willy nilly, without even having surveyed the field. Initially, his troops go out to take captives and pillage and return to Dara (Chr. 1234, 65). The attack then alarms the Marzban of Nisbis (26 km from Dara) who manages to drive the Byzantine troops back to Dara, presumably through negotiation but without any payments, which shows the former’s position vis-a-vis Marcian and Dara. The subsequent Byzantine raid against Nisibis is so badly done that “the Persians did not think it necessary to close the gates and mocked the Roman army quite disgracefully” for having worked themselves into an embarrassing situation. The result is so humiliating that Marcian is relieved of his post by Justin who sends Acacius Archelaus with an order to replace Marcian while the former is still in the enemy territory!

Of course, the entire thing ends up in a disaster. The unprovoked raid and invasion attempt seems to have annoyed Khosrow I so much that he launches a counterattack. Initially he seems to have crossed the Euphrates at Circesium and threatened Apamean (John Epiph. 4), but quickly turned his attention to Dara itself. He seems to have quite easily captured the fortress, a bone of contention between the two empires since 502, and removed it as a threat to his territories, while extracting 200 centenaria of gold. Khosrow then wonders “God will seek from you all the blood which has been shed; when you possessed all this gold, why did you not give one hundredth of it to me, and I would have left you?”! The loss of Dara of course famously drove Justin to madness and in fact ended his rule.

So, an ill advised raid, undertaken by an inexperienced general, results in the loss of an important frontier fortress for the Byzantines in 573. This loss strengthens the Sasanian position on the NW frontier and probably serves as an indication of the weakness of the Byzantine forces in the region. This is what is eventually exploited by the Sasanians in a large scale invasion of the Byzantine east in the seventh century and the loss of Anatolia, Syria, Palestine, and Egypt to the combined forces of Khosrow II.

Modern remains of Dara

Perso-Centrism and the Iranian National Identity

Years ago, in 2003, when I was an MSc student at the LSE doing global history, I wrote a Persian article about issues of identity in modern Iran. There I argued that the increasing association of the identity marker of “Persian” with the nation-state identity of Iranian, influenced by a certain late Qajar/Early Pahlavi reading of ancient history, is one of the leading causes of the ethnic disenfranchisement and conflicts we witness today in Iran. This article was badly misunderstood (I was young and did not have the words) and misused (several websites cut it down to half its size, took the footnotes out, and published the parts they thought helps their cause). I decided that instead of trying to remove the article from all those website, I am going to put a PDF only version of it on my website, so people can read and judge it themselves. I still agree with a great part of it, but there are parts that I would completely redo and rewrite. I will do this in English if I were doing it now, but let it be as it is. So, here it is, for the posterity!

New Maps

Here are a couple of new maps I made. As usual, they are free to use for not-for-profit use, but for anything else, including physical printing, you’d need to email me at khodadad-at-ucla-dot-edu and ask for written permission!

New history article

A new article on the Kingdom of Hormuz, the medieval state that dominated the trade in the Persian Gulf and Sea of Oman region between the 11th-17th century, is now added. Check it out (improvements, incl. maps, following).

New Podcast Episode

I just uploaded the first episode of a special short-series on the Fall of the Sasanian Empire. This episode is in Persian because I feel like this is a conversation that needs to happen in the Persephone world. I might repeat it in English too. But for now, here is a link for direct download. As usual, all episodes are available in normal podcast services like Apple Podcasts, Google Podcasts, Cast Box, etc.

مستزاد مجلس چهارم

مستزاد مجلس چهارم، شعری است از محمدرضا میرزاده عشقی، شاعر معروف دوره مشروطه، که نمایندگان دوره چهارم مجلس شورای ملی (تیر 1300 تا خرداد 1302) و اولین مجلس بعد از کودتای اسفند 1299، را هجو می کند. چون مستزاد شامل اطلاعات و ارجاعات تاریخی جالبی است، در اینجا آن را با نوشته ها و توضیحاتی می آورم (مسوولیت توهین های میرزاده به طبقات مختلف و اشخاص خاص برعهده من نیست. امیدوارم به کسی برنخورد).

این مجلس چارم بخدا ننگ بشر بود/ دیدی چه خبر بود؟

هر کار که کردند ضرر روی ضرر بود/ دیدی چه خبر بود؟

این مجلس چارم خودمانیم ، ثمر داشت؟/ والله که ضررداشت

 صد شکر که عمرش چو زمانه بگذر بود/ دیدی چه خبر بود؟

دیگ وکلا جوش زد و کف شد و سررفت/باد همه دررفت

ده مژده که عمر وکلا عمر سفر بود/دیدی چه خبر بود؟

دیگر نکند هو نزند جفت مدرس/درسالن مجلس بگذشت

دگر مدتی ار محشر خر بود/ دیدی چه خبر بود؟

اکثریت مجلس با سوسیالیست ها بود و روحانیون و ملیون ازاین موضوع خوشحال نبودند و دعوا و قیل قال در مجلس زیاد بود. فراکسیون های مهم با یکدیگر حتی بصورت فیزیکی در صحن مجلس دعوا می کردند. 

دیگر نزد با قروقنبیله معلق/یعقوب جعلق

یعقوب خر بارکش این دو نفر بود/دیدی چه خبر بود؟

یعقوب، سید یعقوب انوار نماینده طولانی مدت فارس است و پدر استاد عبدالله انوار، نسخه شناس بنام. به نظر میرزاده، سیدیعقوب، آلت دست قوام الدوله شیرازی بوده و عامل اجرای توطئه های قوام السلطنه. چندخط بعد او را متهم به رشوه گرفتن و دزدی می کند.

سرمایه بدبختی ایران دو قوام است/این سکه بنام است

یک ملتی از این دو نفر خون بجگر بود/دیدی چه خبر بود؟

منظور میرزاده، ابراهیم خان قوام الدوله شیرازی و احمد قوام السلطنه، برادر وثوق الدوله و کاتب فرمان مشروطه است. خطهای بعدی توضیح بیشتری داده می شود.

آن کس که «قوام» است و به دولت همه کاره است/از بس که بود پَست

در بیشرفی عبرت تاریخِ سیر بود/ دیدی چه خبر بود؟

منظورش ابراهیم خان قوام الدوله چهارم، نواده ابراهیم خان، کلانتر شیراز در دوره زند و قاجاریه، و پدر علی محمد قوام، همسر اول اشرف پهلوی  بود. قوام و اشرف پهلوی والدین شهریار قوام (پهلوی نیا) بودند. 

برسلطنت آن کس که «قوام» است و بخوبر/شد دوسیه ها پر

زین دزدکه دزدیش، از اندازه به در بود/دیدی چه خبر بود؟

هر دفعه که این قحبه رئیس الوزرا شد/دیدی که چه ها شد؟

این دوره چه گویم که مضارش چه قدربود؟/دیدی چه خبر بود؟

منظور میرزا احمد قوام السلطنه است که در آن زمان نخست وزیر بود و بعنوان برادر وثوق الدوله، برای میرزاده و همفکرانش بسیار نامحبوب

آن واقعه مسجدیان، کم ضرری داشت؟/یا کم خطری داشت؟

آن فتنه ز مشروطه، شکاننده کمر بود/دیدی چه خبر بود؟

آن روزکه در جامعه آن نهضت خر شد/دیدی چه خبرشد؟

از غیظ جهان در نظرم زیر و زبر بود/دیدی چه خبر بود؟

منظور شورش درمسجدشاه طهران علیه سیدضیا است که اینجا قوام السلطنه را عاملش می داند.

در بیستمین قرن ز بس حربه ی تکفیر/ای ملت اکبیر!

افسوس نفهمید که آن از چه ممر بود/دیدی چه خبر بود؟

تکفیر «سلیمان» نمازی دعایی/ملت به کجایی؟

این مسئله کی منطقیِ اهل نظر بود/دیدی چه خبر بود؟

علما سلیمان میرزا اسکندری را تکفیر کردند و میرزاده تکفیر را در قرن 20 عجیب می داند. سلیمان میرزا رهبر سوسیالیست ها بود و از شاهزاده های قاجاری طرفدار تفکر چپ. 

ز من به قوام این بگو الحق که نه مردی/زین کار که کردی

ریدی به سر هرچه که عمامه به سر بود/دیدی چه خبر بود؟

من دشمن دین نیستم، اینگونه نبینم/من حامی دینم

دستور ز لندن بد و با دست بقر بود/دیدی چه خبر بود؟

می گوید گرفتن حکم تکفیر از طرف قوام برای مخالفان، خود علما را بی قدر کرد. اظهارش به اینکه دشمن دین نیست و در اینجا دین داران را مقصر نمی بیند، بلکه آنها را عامل انگلیس و قوام السلطنه می داند، جالب است. 

با «آشتیانی» ز چه این مرد کم از زن/شد دست به گردن

ای کاش که بر گردن این هر دو تبر بود/دیدی چه خبر بود؟

هاشم آشتیانی پسر میرزاحسن مجتهدآشتیانی. همراه مدرس بود و با ایده جمهوری که رضاخان پهلوی تبلیغش را می کرد مخالفت کرد. اینجا میرزاده بخاطر مخالفتش با سیدضیا، با او بد است. اشارات ضد زنش هم البته جالب است و قابل توجه برای زمانه که حتی آدم روشنفکری مانند میرزاده هم، ضدزن است.

آن کس که زند این تبر او سیدضیا بود/او دست خدا بود

بر مردم ایران به خدا نوربصر بود/دیدی چه خبر بود؟

کافی نبود هرچه ضیا را بستاییم/ازعهده نیاییم

من چیز دگرگویم و او چیز دگر بود/دیدی چه خبر بود؟

میرزاده طرفدار سیدضیا بود و حتی شعر «ای قربان کابینه سیاهت، بازآ» را در وصف او دارد. خوب می بود اگر میرزاده مانده بود و قضاوت او در مورد سیدضیا را چندسال بعد می دیدیم. 

دیدی که مدرِّس وکلا را همه خر کرد/درب همه تر کرد

در مجلس چارم خر نر با خر نر بود/دیدی چه خبر بود؟

میرزاده معمولا با مدرس خوب بود، اما در اینجا بخاطر مخالفتش با سیدضیا و همراهی با ملیون که از نظر میرزاده آنارشیست، سازشکار بودند، و سیاست بازیش، به او بد می گوید. اشارات جنسی اش هم البته شاید کمی برای دوران ما زیاد باشد، اما در وصف مجلس و مجلسیان قابل توجه است.

زد صدمه مدرِس بسی از کینه به ملت/با نصرت دولت

آن پوزه که عکس العمل قرص قمر بود/دیدی چه خبر بود؟

«شهزاده فیروز» همان قحبه ی خائن/با آن پز چون جن

هم صیغه ی کرزن بد و هم فکر ددر بود/دیدی چه خبر بود؟

فیروزمیرزا نصرت الدوله، پسربزرگ عبدالحسین میرزا فرمانفرما سالار لشکر و از عوامل امضای قرارداد 1919 با دولت استعماری بریتانیا بود و به همراه وثوق الدوله، بسیار نامحبوب. در اینجا همراهی مدرس با فیروز میرزا جالب است.

خواهرزنِ کرزن که محمّدولی میرزاست/مطلب همه اینجاست

چون موش، مدام از پی دزدیدن زر بود/دیدی چه خبر بود؟

محمدولی میرزا، برادر فیروز میرزا که فقط بخاطر حمایت از برادرش نماینده مجلس شده بود. محمدولی میرزا تمام عمر، مسوول مالی خاندان فرمانفرما و اموال پدرش عبدالحسین میرزا بود و اشاره به پول دوستیش احتمالا بخاطر این توجهش به مسائل مالی است. 

سیّد تقی آن کلفت ممّد ولی میرزا/مجلس چو شد افنا

این جنده زن افسرده تر از خفته ذکر بود/دیدی چه خبر بود؟

هرچند که «یعقوب» بنام است به پستی/در دزدپرستی

این مردکه زآن مردکه هم مردکه تر بود/دیدی چه خبر بود؟

احتمالا منظورش سیدتقی طباطبایی نماینده تبریز است. در اینجا دارد نادرستی و فساد او را با یعقوب انوار مقایسه می کند. 

آن شیخک کرمانی زرمسلک ریقو/کم مدرک و پررو

هر روز سر سفره ی اشراف دمر بود/دیدی چه خبر بود؟

شد مصرف پرچانگیِ شیخ محلات/مجلس همه اوقات

خیلی دگر این شیخِ پدرسوخته لچر بود/دیدی چه خبر بود؟

منظور شیخ محمدشریعتمدار، نماینده رفسنجان است که روابط نزدیکی با اشراف بعد از رهاییشان از زندان سیدضیا داشت. شیخ اسدالله محلاتی معروف بود به نطق های طولانی و احتمالا رکورددار نطق در تاریخ مقننه ایران است. نجف درسخوانده بود و با سواد حساب می شد. مدرک گرایی میرزاده در این دو بیت جالب است.

سرچشمه ی پستی و خداوند تلون/آقای تدین

این زن جلب از داور زن قحبه بتر بود/دیدی چه خبر بود؟

سید محمدتدین، بعدا رئیس مجلس شد و خلع قاجاریه در زمان او اتفاق افتاد. بعدا رئیس دانشگاه تهران شد. میرزاده بسیار با او بد بود و در چند شعر هجوش کرده. قبرش درامامزاده صالح تجریش بود که بعد از بازسازی امامزاده در دهه هفتاد هجری، خرابش کردند. 
داور، علی اکبرداور وزیر دادگستری رضاشاه که در این موقع نماینده ورامین بود و در واقع عامل دست رضاخان پهلوی.

آقای لسان عرعر و تیز و لگدی داشت/خوب این چه بدی داشت؟

چون چاره اش آسان دوسه من یونجه تر بود/دیدی چه خبر بود؟

میخواست ملک خودبرساند به وزارت/با زور سفارت

افسوس که عمامه برایش سرِخر بود/دیدی چه خبر بود؟

لسان الملک دوم پسر محمدتقی خان کاشانی، لسان الملک سپهر، نویسنده ناسخ التواریخ. معروف بود به حرف های بی ربط اما پرطمطراق زدن.
ملک: محمدتقی خان بهار ملک الشعرا، که در آنموقع معمم بود و به نظر می آید میرزاده او را به جاه طلبی و نزدیکی به سفارت انگلستان متهم می کند. جالب است که ملک الشعرا از دوستان خوب میرزاده بود و شب ترور میرزاده، قرار بود مهمان او باشد. 

آن شیخک خولی پز و بدریخت امین نیست/این است و جز این نیست

آن کس که رخش همچو سرین بزِ گر بود/دیدی چه خبر بود؟

تسبیح به کف، جامه ی تقوای به تن شد/خواهان وطن شد

گویم ز چه عمامه به سر؟ در پی شر بود/دیدی چه خبر بود؟

منظورش احتمالا امین الشریعه ذوالقدر، نماینده فیروزآباد و از معممین مجلس بود. امین الشریعه معروف بود به کوسه بودن و بی ریشی. 

عمامه به سر هر که که بنهاد، دو کون است/یک کونش که کون است

آن گنبد مندیل سرش، کون دگر بود/دیدی چه خبر بود؟

آن مردکه ی خر، که وکیل همدان است/دیدی که چه سان است

یکپارچه کون از بن پا تا پس سر بود/دیدی چه خبر بود؟

نماینده همدان، علی رضاخان بهاالملک قراگزلو، وزیرمالیه آینده است که از اعضای خاندان قراگوزلو و از خیرین مهم و محبوب همدان بود.

آن معتمدالسلطنه ی خائنِ مأبون/در پشت تریبون

یکروز که در جایگه خویش پکر بود/دیدی چه خبر بود

میگفت که بر کرسی مجلس چو نشینم/از دست نشینام راحت نیم

ای کاش که این کرسی ذکر بود/دیدی چه خبر بود

عبدالله وثوق، معتمدالسطلنه دوم، برادر وثوق الدوله و قوام السطلنه و خدا می داند چرا نماینده درگز. آدم بی آزاری بود که هیچ سخنی نمی گفت و فقط موافقت می کرد. 

اغلب وکلا این سخن ازوی چو شنفتند/احسنت بگفتند

دیدند در این نطق بسی حسن اثر بود/دیدی چه خبر بود؟

افسار وکیل همدان را چوببستند/یاران بنشستند

گفتند که این ماچه خر آبستن زر بود/دیدی چه خبر بود؟

شاید با نوشتن حُسن و شباهتش حَسَن، اسم برادر معتمدالسلطنه، میرزا حسن وثوق الدوله، کنایه میزندکه نطق، کار وثوق الدوله بود.

این مجلس چارم چه بگویم که چه ها داشت/سلطان علما داشت

پس من خرم این مردکه گر نوع بشر بود/دیدی چه خبر بود؟ ا

ز بس که شد آبستن و زایید فراوان/قاطر شده

ارزان گویی کمر «آشتیانی» ز فنر بود/دیدی چه خبر بود؟

حاج علی اصغر سلطان العلما، نماینده بروجرد. بقیه واضح است! 

مستوفی از آن نطق که چون توپ صدا کرد/مشت همه وا کرد

فهماند که در مجلس چارم چه خبر بود/دیدی چه خبر بود؟

میرزاحسن مستوفی در دوره چهارم، رئیس الوزرا بود و کابینه اش را استیضاح کردند. نطقی کرد که در آن فسادو رشوه گیری مجلسیان را علنا بیان کرد: من نه آجیل بده هستم و نه آجیل بگیر!

من نیز یکی حرف بگفتم وکلا را/در مجلس شورا

هرچند که از حرف در ایران چه ثمر بود؟/دیدی چه خبر بود؟

نه سال گذشته که گذشتم ز مداین/گشتم ز مداین

آزرده بدان سان که پدر مرده پسر بود/دیدی چه خبر بود؟

میرزاده داستان گذر کردن از خرابه های ایوان کسری را در مقدمه «اپرت رستاخیز شهریاران ایران» هم آورده. به نظر می رسد که بسیار از دیدن خرابه ها تحت تاثیر قرار گرفته.

ویرانه یکی قصر شد از دور نمایان/در قافله یاران

گفتند که این راه پر از خُوف و خطر بود/دیدی چه خبر بود؟

جایی است خطرناک و پر از سارق و جانی/آنگونه که دانی

عریان شود آن کس که از آن راهگذر بود/دیدی چه خبر بود

کسرای عدالتگر اگر زنده بُد این عصر/اینسان نبُد این قصر

گفتم که به اعصار گذشته، چه مگر بود؟/دیدی چه خبر بود؟

ارجاع به عدالت کسری و ناآرام بودن اوضاع، بسیار قابل توجه است و همراه با چند اثر دیگری میرزاده عشقی، اشاره به توجه بسیارش به تاریخ باستان که در آن زمان درحال محبوب شدن بوده، می کند.

گفتند که بودست عدالت گه ساسان/آن روز که ایران

سرتابه سرش مملکتِ علم و هنر بود/دیدی چه خبر بود؟

من در غم این، کز چه عدالت گه کشور/شد دزدگه آخر؟

زین نکته غم اندر دل من بیحد و مر بود/دیدی چه خبر بود؟

این منزل دزدان شدنِ بارگه داد/بیرون نشد از یاد

همواره همین مسئله در مدِّ نظر بود/دیدی چه خبر بود؟

در اینجا میرزاده، خرابی و بی عدالتی روزگار خودش را مستقیما با عدالت درگاه ساسانیان (برداشت عمومی به خصوص از دوره خسرو انوشروان) مقایسه می کند.

تا این که در این دوره بدیدم وکلا را/در مجلس شورا

دیدم دگر این باره، از آن باره بتر بود/دیدی چه خبر بود؟

ویران شده شد دزدگه آن بُنگه کسری/وین مجلس شورا

ویران نشده دزدگه و مرکز شر بود/دیدی چه خبر بود؟

جالب است که بارگه کسری (دربار ساسانیان) را با مجلس شورا (و نه دربار سلطنتی) مقایسه می کند.

این مجلس شورا نبُد و بود کلوپی/یک مجمعِ خوبی

از هر که شب از گردنه بردار و ببر بود/دیدی چه خبر بود؟

هرگز یکی از این وکلا زنده نبودی/پاینده نبودی

این جامعه ی زنده نما زنده اگر بود/دیدی چه خبر بود؟

این که تبلیغ کشتن وکلا را می کند، شبیه است به پیشنهاد آنارشیستی میرزاده برای برگذاری «عیدخون» در هرسال، که در آن مردم نمایندگان خائن را به خیابان ها می کشند و آنها را برای خیانتشان به قتل می رسانند!

وانگه شدی از بیخ و بن این عدلِ مظفر/با خاک برابر

حتا نه به تاریخ از آن نقش صُوَر بود/دیدی چه خبر بود؟

تنها نه همین کاخ سزاوار خرابی است/این حرف حسابی است

ای کاش که سرتاسرِ ری زیر و زبر بود/دیدی چه خبر بود؟

ری در اینجا کنایه است از تهران و اهمیتش در سیاست فاسد زمانه. در بیت های بعدی هم همین تم را ادامه می دهد.

ای ری! تو چه خاکی که چه ناپاک نهادی/تو شهر فسادی

از شر تو یک مملکتی پر ز شرر بود/دیدی چه خبر بود

شمر از پی تو جد مرا کشت چنان زار/لعنت به تو صد بار

صد لعن به او نیز که رنجش به هدر بود/دیدی چه خبر بود

به نظر می آید که میرزاده دارد به سیادت خودش اشاره می کند و اینکه شمرذی الجوشن خیال حکومت ری را داشته!

ای کاش که یک روز ببینیم درین شهر/از خون همه نهر

در هر گذری لخته ی خون تا به کمر بود/دیدی چه خبر بود؟

از کوه وزو آنچه که شد خطه ی پمپی/آن بِه که شود ری

ای کاش که در کوه دماوند اثر بود/دیدی چه خبر بود؟

در اینجا دارد آرزو می کند که کوه دماوند هم مانند کوه وزو آتشفشان کند و همانگونه که پمپی را زیر مواد مذاب دفن کرد، تهران را نیز از بین ببرد! غیر از این که به نظر می آید با شهر میزبانش سرخوشی ندارد، جالب است که داستان آتفشان وزو را که در آن زمان تازه محبوب شده بود، بازگویی می کند.

این طبع تو «عشقی» به خدایی خداوند/از کوه دماوند

محکم تر و معظم تر و آتشکده تر بود/دیدی چه خبر بود؟

و در آخر هم مانند بسیاری از اشعار دیگرش، به طبع خود می نازد و آرزو می کند که آتش شعرش، فساد سیاسی تهران را نابود کند...

The Selfie King

Nasserreddin Shah (or Nasser al-Din Shah), the fourth king of the Qajar dynasty, ruled Iran for almost all of the second half of the 19th century (1848-1896). Both his life, and his death as the result of an assassination, were dramatic episodes in Iranian history. History has judged him unkindly for the most part, although I think he deserves a lot more credit than he gets. But whatever one might think of him, it is undeniable that the period of his rule was of utmost important in both political and cultural sense. His rule quintessentially encompasses the start of (European) ‘modernity’ in Iran. A major aspect of this modernity was cultural, with the visual side being quite influential. Some events, like the introduction of the ballet skirt after the Shah’s visit to a Paris ballet performance, are quite well known. This fantastic site, a project by the eminent Professor Afsaneh Najmabadi, is a must start for anything relating to Qajar studies: Women’s Worlds in Qajar Iran


Esmat-od-Dowleh, Nassereddin Shah’s daughter, in a modified ballet skirt

An important aspect of the Shah’s personal contributions to this visual culture was his personal love of the arts, particularly photography. Born in a world were people were still painted, Nassereddin Shah was himself in love with visuals.


An official portrait of Nassereddin Shah as a young man (late 1840’s)

In fact, he tried his hand at drawing a lot:


Nassereddin Shah’s portrait of Mohammad Hassan Khan Etemad os-Saltaneh, the Minister of Publications and the king’s personal reader and translator.

He even drew himself:


A self-portrait by Nassereddin Shah (note that he is drawing the frame too!) “My own face, I looked at it in the mirror and drew it, near Jajrud River, we left from Niyavaran, riding horses to go hunting. Wednesday 12 Muharram [Sino-Turkic year]”

In fact, his obsession with picturing himself, something that one can call “selfie” these days, is what I am interested in. Much has already been written on his discovery of the daguerreotype and later, photo cameras. The king was a good photographer, and in each of his European visits, he bought the latest cameras, and appointed at least two official court photographers. This was a very new and exciting art.


Nassereddin Shah and a young Prince Bertie (future King Edward VII of Britain) and the Prime Minister, Mirza Mohammad Hossein Khan, Sepahsalar Qazvini…

He photographed everything and anyone, including the servants, and carefully recorded information about each photo on the prints:


“Baghbanbashi Jujugh at the kitchen door, on the same day, 8 Shawwal”

But his favourite subject seems to have been himself. He took many “selfies,” writing down information about where it was taken and how, with pithy comments and in a very cursive hand, under each print. I imagine these are very slow selfies, with the king setting up the frame and deciding on a particular pose, then moving in front of the camera and waiting for it to go off. These were not quick “look at me” snapshots. These show planning and a certain fascination with the medium. This is what fascinates me:


Nasserreddin Shah, in a good mood? “Month of dhil-hajja, (12)83, Tushqan Eil, I took it myself” (April-May 1867; Tushqan Eil is the Sino-Turkic name of the year)

I am going to share a few of these that I took from a printed book on the collection of the photo albums from the Golestan Palace, the main Qajar palace in the centre of Tehran.


“In Niyavaran (palace), I took it myself”

Looks quite dapper here, with European style trousers and a necktie. He always mentions who has taken the picture.


“I took this myself in the Andarun (the Harem)” The calligraphy on the top is from a the person organising the album, saying “(this is) the lord, the sacred Shahnshah, may our souls be sacrificed to him” (Persian taarof, nobody means it!)

The fact that he is taking pictures inside the Harem (there are many examples of the pictures he has taken of his wives, daughters, and other women of the harem) is by itself a fascinating aspect of this. The Shah was himself opening a door to the private quarters of the Royal Palace. This is an interesting read.


Selfie with two women of the Andarun (Harem).

The attempt to look chic didn’t always work. Tehran is cold in Winter, so the Shah is pampering himself, but I am not sure if the entire ensemble works very well…


“the first ten days of Ramadan of 84, Tushghan Eil, in Tehran, I took it myself” (December 1867/January 1868)

He was not always in the mood, I imagine. He might have been drunk here (no caption)!


For this one, he was just pissed off:


Look at the white socks!

I imagine sometimes he was not in the mood at all. Here, he is posing for someone else, and complains about the situation too:


“They took it when I was sick and weak from flu [illegible] not good”

He did pose for pics that others took, and they are interesting too:


“Jumadi ath-Thani 1286” (Sept-Oct. 1869) Then 90 degrees counter clockwise: “It is taken in Ahar, on the way from Shahrestanak, during the trip to Nour and Kojour…. this is when I was 39 years old”

Is the older kind looking at his old photos, lamenting the bygone years? He loved going on trips, and photographed his hunts too. Ahar is a beautiful mountainside village just to the northeast of Tehran. He loved travelling and hunting in the area and has left at least two detailed diaries of his trips there.


On the top “Also in the month of Ramadan(?)” then on the side: “It was taken in the Andarun, Malijak is in my arms. He has not slept in two nights, and again has the flu. It was taken by Hassanali the Photographer”

Apart from his hunts, there was something else he loved. It was a little boy, Malijak or Gholamali Khan. He was the Shah’s nephew by marriage, and since the age of three, the king loved him like, or even more than, his children. Malijak was not pretty, not too bright, and not from a very refined background. Perhaps this was why the king felt safe in loving him as a child. The boy later got the title of Aziz os-Soltan “the Beloved of the Monarch” and married the Shah’s daughter (who divorced him after the Shah was assassinated). He grew up to a normal person, level-headed and never full of himself. He was never rich, he always kept close with the royal family and the important people, but never sought to bank on his royal connections. He gets a bad reputation for something he had no hands or influence in.

ملیجک د

Gholamali Khan Aziz os-Soltan, AKA Malijak, as a young man…

Let’s finish this little photo essay with an official picture of Nasserreddin Shah as an older man. This is an official portrait, and I think the look in his eyes is haunting. I wonder what was going through his mind…800px-Naser_al-Din_Shah_Qajar,_close_up,_with_slight_smile_by_Nadar

New Maps

So, In my quest for making maps of late antique West and Central Asia which are surprisingly not available already, I have created a few that I am posting here. Hopefully they will be useful. Please make sure that you credit me if you use these maps and email me if you need high resolution ones…


Sasanians-Hephthalites-Nexak Shah- Alkhans

Sasanian Empire and its neighbours in mid Sixth century


Sasanians Empire and Its Neighbours 560-630 CE

Map of the Sasanian Empire after the destruction of the Hephthalite Kingdom by the Western Turk Empire (ca 560) to the conquests of Khosrow II (602–628)

Iranische Hunnen-Iranian Huns

Hephthalites, Alkhans/Alchon, and Nezak Shahs ca 500 CE


East Iranian Kingdoms before 200 CE

The extents of the Kingdoms of Indo-Sakas, Indo-Parthians, and Kushans before CE 200

مختصری از تاریخ «ایران شرقی» در دوره باستان – بخش اول

آشنایی بسیاری از ما، بخصوص شهروندان کشور ایران امروز، با تاریخ ایران شرقی قبل از اسلام بسیار کم و برمبنای ملغمه ای از داستان های شاهنامه ای، تاریخ نگاری عامه پسندانه، و تلاش های تاریخ دوستان غیرحرفه ای برای ارتباط «داستان»ها با «تاریخ» است. شاید شناخته شده ترین این تلاش ها، سعی در شناسایی «تورانیان» و ارتباطشان با گروه های شناخته شده ای شبیه کوشانی ها، هفتالی/هیتالی ها، یا ترکان باشد. مورد آخر، بخصوص بخاطر برخوردهای هویت طلبانه و سیاسی، حتی تا حدی وارد حوزه سیاست هویتی و حقوق قومی شده که در اینجا مورد توجه من نیست.

چون من در چندسال گذشته درگیر بازسازی و شناخت تاریخ این منطقه بوده ام و در این زمینه یک کتاب و چندین مقاله منتشر کردم، به نظرم آمد که شاید نوشته کوتاهی در این زمینه که فقط به وصف سریع تاریخ منطقه اکتفا کند و تنها تا حدی در مورد بحث حضور شخصیت های شاهنامه ای وارد جزویات شود، برای خواننده فارسی زبان سودمند باشد. با توجه به محدودیت، در اینجا به بسیاری از جزویات یا دلایل و تحقیقات پشت هرکدام از وقایع نخواهم پرداخت و ارجاع آنها و جزویات بیشتر، کتابشناسی، و بحث های خاص را در این نوشته بیشتر به مقالات مربوط به این مطلب در بخش انگلیسی این وبسایت و آثار همکاران (در کتابشناسی) خواهم داد.

ایران شرقی

در اینجا صحبت کوتاهی بکنم در مورد استفاده از «ایران شرقی» به عنوان یک عنوان جغرافیایی-تاریخی. منطقه مورد بحث من که در واقع منطقه افغانستان امروز، بخشهایی از تاجیکستان، ازبکستان، و ترکمنستان، و بخش هایی از پاکستان و چین باشد، اسم های متفاوتی را برخود گرفته است. معمولا «آسیای مرکزی» از معمول ترین این عناوین است، هرچند که بخش های پاکستان یا حتی بیشتر افغانستان را شامل نمی شود. اصطلاح معمول در فارسی، «ماورالنهر»، به کلی افغانستان و پاکستان را نادید می گیرد

حدود امپراتوری های هندو-سکا، هندو-پارتی، و کوشانی در شرق ایران

. اصطلاح «خراسان بزرگ» که در بسیاری ازمواقع می تواند قابل استفاده باشد، بخش های پاکستان و چین را شامل نمی شود و در ضمن اصطلاحی است که در واقع در دوره میانه و توسط جغرافی دانان مسلمان ساخته شده، هرچند که مبنایش احتمالا بخش «خوراسان» ساسانیان بوده و اصل آن نیز به اصطلاح بلخی «میروسان» بازمی گردد (در این مورد مقاله من «ازمیروسان تا خراسان» را ببینید).

اما اصطلاح «ایران شرقی»، هرچند که اصطلاحی نو است؛ می تواند تا حدی به عنوان اسم کلی این منطقه مورد استفاده قرار گیرد. برعکس این که به نظر می آید، این اصطلاح اصلا به معنی «ایران پرستانه» یا ادعای تعلق داشتن این مناطق به کشور «ایران» امروز نیست. به همین دلیل هم است که به صورت «شرق ایران» بکار نرفته، چون از نظر من، «ایران» بودن این مناطق ملزوم به ارتباطشان با «ایران» امروز (که شاید از آن بشود با نام «ایران غربی» نام برد) نیست. این «ایران شرقی» به صورت مستقل و قائم بالنفس همانقدر «ایران» است که کشورایران امروز و این منطقه، بخصوص در دوره زمانی مورد بحث من، همانقدر محل شکل گیری شاخصه های فرهنگی، سیاسی، و اجتماعی ایرانی است که منطقه کرمان و اصفهان و همدان و تبریز و اهواز. نمونه هایی شبیه برآمدن زبان ادبی کلاسیک ایرانی در منطقه سغدستان، حضور شاعران پرآوازه ای مانند رودکی و سنایی (و حتی خود فردوسی) در سغد و تخار و زابلستان و ابرشهر، و قدرتهایی مانند سامانیان و غزنویان و غوریان بسیار شناخته شده اند. اما بخشی از هدف این نوشته هم این است که نشان دهم که حتی حوزه جغرافیایی و فرهنگی آثاری مانند شاهنامه و «دنیای» پهلوانانی مانند رستم هم همین منطقه است. از این جاست که این «ایران شرقی»، نیمه بزرگ و تعیین کننده ایست از تاریخ و فرهنگ «ایران» که باید به جای خود و بدون چشم داشتهای سیاسی امروزه، بررسی و شناخته شود. این نوشته سعی کوچکی است در این راه.

از یونانیان تا کوشان شاهان

از منطقه شرق ایران در دوره باستان، تنها در قالب ذکر نام «زرنگ» و «بلخ» و «سغد» در کتیبه های هخامنشی کمی می دانیم. ذکر کوتاهی از مرگ کورش در جنگ با «ماساگت»ها در تاریخ هردوت و به بندکشیدن سکاهای «هئوماورگا» و «تیگره خوده» («هوم نوش» و «تیزکلاه خود»؟؟) در کتیبه داریوش کمی به اطلاعات ما اضافه می کند، اما از وضعیت داخلی این منطقه اطلاع زیادی نداریم. اخیرا البته تعداد قابل توجهی مدارک به زبان آرامی از منطقه «بلخ» کشف و منتشر شده که در ضمن آن، اطلاعات جالبی از دستگاه اداری این منطقه در دوره هخامنشی نصیبمان می شود، ولی اطلاعات کلی ای در مورد تاریخ سیاسی و فرهنگی آنجا به دست نمی آید.

تاریخ نگارانی که یک یا دو قرن بعد از مرگ اسکندر، شرح حال او و تاریخ فتوحاتش را نوشتند (آریان و یوستین)، در ضمن ماجراهای سختباورانه فتوحات درخشان و در عین حال پایه گذاری شهرهایی مانند هرات، اطلاعات مختصری در اختیارمان می گذارند. اسم شهر «مرکندا» که همان «سمرقند» بعدی است در این دوره به چشم می خورد. بخشهایی مانند «بکتریا» (بلخستان یا همان باکتریش هخامنشی) و آراخوزیا («رخود» یا «رخج»؛ قندهار امروز) در این دوره مشخص تر می شوند. شاید جالب ترین مطلب، حکومت کسی باشد به اسم «سپیتامان» بر بلخ که اسم (یا نام خانوادگیش) همان نام خانوادگی «زرتشت سپیتمان»، گذارنده آیین «زرتشتی» است.

بعد از اسکندر، یا شاید بعد از فتوحات دیگر آنتیوخوس اول سلوکی، مهاجران مقدونی زیادی به منطقه بلخ کوچیدند و در اواخر قرن سوم قبل از میلاد، حکومتی را در منطقه پایه گذاری کردند که مدتی حدود 150 سال دوام آورد و به نام حکومت یونانی-بلخی شناخته می شود. این نخستین بار است که از این منطقه سکه مسکوک پیدا می کنیم که تحت نام «دیودوتوس» و «افتودیموس»، از اولین حاکمان یونانی-بلخی ضرب شده و برمبنای واحد وزنی آتن یا «دراخما» بنا شده است. همین واحد توسط سلوکی ها هم ضرب می شده و در ضمن مبنای سکه های اشکانیان، که همزمان یونانی-بلخی ها در منطقه غرب شروع به پایه گذاری یک حکومت می کنند، نیز هست. «دراخما»ی آتنی، مبنای همه سکه های ایرانی بعد از مرحله، کم کم تبدیل می شود به «درهم» ایرانی و صدها سال بعد، مبنای پول نقره ای به همین نام در دنیای اسلام.

1 Tetradrachm Greco-Bactrian Kingdom (256BC-125BC) Silver Demetrius I (? - 180 BC)

سکه چهاردرهمی دیمیتریوس اول، پادشاه یونانی-بلخی در اوایل قرن دوم قبل از میلاد

مرکز حکومت یونانی-بلخی ها، همانطور که از نامشان برمی آید، شهر بلخ بود و این شهر در ضمن، تبدیل به مرکز ضرب سکه برای چندین قرن آینده هم شد. یونانی-بلخی ها، خط و زبان یونانی را به عنوان یکی از خطوط اداری در منطقه بلخ رواج دادند و بعد از فتح منطقه «گندهرا» و «سند» در شمال هند، خط «کهروشتی» (یا خروشتی) که برمبنای خط آرامی درست شده بود را نیز به یونانی افزودند. در بین سکه هایی که یونانی-بلخی ها در کاپیشه (نزدیک بگرام امروز) ضرب کردند، سکه هایی به خط یونانی و خط کهروشتی دیده می شوند.

یونانی بلخی ها در قرن دوم میلادی از ضعف امپراتوری «ماوریا» هند استفاده کردند و توانستند بعد از گذر از کاپیشه (بگرام) و پوشکلواتی (نزدیک پیشاور امروز) به مناطق گندهرا و سند دست پیدا کنند. آنها در این منطقه ابتدا شهر «تکشیلا»، نزدیک اسلام آباد امروز، را پایه گذاری کردند، و بعد بخشی از آن ها سر به شورش برداشتند و برای خود حکومت مستقلی به مرکزیت تکشیلا و بعد ماروتها (جنوب دهلی امروز) تشکیل دادند که تاریخ دانان امروزه، به آن نام «هندی-یونانی» داده اند.

در حدود اواخر قرن دوم قبل از میلاد، قبایل سکایی (شاید بازماندگان سکاهای هئوماورگا و تیگره خوده دوره هخامنشی) شروع به فتح منطقه سغدستان و شرق پهلو (پارت) کردند و به دلیل ضعف حکومت یونانی-بلخی و بعد هندی-یونانی، توانستند بیشتر منطقه ایران شرقی از سغدستان تا سند را فتح کنند. این سکاها به تدریج حکومت های مستقلی تشکیل دادند که یکی از آنها در اوایل قرن اول قبل از میلاد، توانست قدرت خود را در منطقه کاپیشه و بعد تکشیلا، تثبیت کند. تاریخ دانان به این حکومت، نام «هندو-سکا» دادند. حاکمان هندو-سکا به مانند «ماوس» («ماه») «آزس» (شاید «آز»؟) مدت کوتاهی با قدرت به تمام منطقه شرق حکومت کردند. اما در اواخر قرن اول قبل از میلاد و اوایل قرن اول میلادی، کم کم قدرت خود را به حکومت تازه تاسیسی «هندو-پهلو» (هندو-پارتی) باختند.

سکه «ماوس» (ماه)، اولین پادشاه سلسله هندو-سکا، با خط یونانی و کهرشتی

حکومت هندو-پارتی دستخوش مقدار زیادی تئوری سازی مدرن است. از طرفی، تاریخدانان هندی، هندو-پارتی ها را همان «پالاوا»هایی می دانند که در متون افسانه ای-ادبی سنسکریت از آنها نام برده شده. مورخان تاریخ مسیحیت، برمبنای نوشته ای افسانه ای به نام «انجیل طوما»، هندو-پارتی ها و پادشاه معروفشان «گندفر» را مبنای داستان «یوحنای کشیش» می دانند که در دوره میانه بنا بوده با همدستی صلیبیان، از دو سو به دنیای اسلام حمله کرده و آنرا نابود کند. اثر این داستان چنان قوی و پایدار است که امروزه مسیحیان محلی جنوب هند که به زبان سریانی می نویسند و می خوانند و احتمالا در قرن پنجم و ششم از منطقه عراق ساسانی به هند کوچیده اند، خود را مسیحیان «طومایی» می خوانند و سبقه مسیحی شدن خود را به ارائه تعلیمات مسیحی توسط طومای قدیس به «گندفر» می دانند.

از طرفی در تاریخ نگاری مدرن ایران هم هندو-پارتی ها دستخوش افسانه سازی های زیادی شده اند. هرتسفلد، باستان شناس معروف (که تاریخ دان نبود!) زمانی در یک مقاله دست به گمانه زنی ای زد که شاید حاکمان هندو-پارتی شبیه «گندفر»، بخشی از خاندان «سورن» باشند و بازمانده فرماندهان سکایی که تحت حکومت اشکانی به فرمانداری منطقه شرق گمارده شدند و بعد ادعای استقلال کردند. این تئوری، بعدها تبدیل به نطفه اصلی بسیاری از گمانه زنی های دیگر در مورد خاندان سورن شد که حتی در مرحله ای، «رستم» پهلوان افسانه ای را با «گندفر» یکی دانست.

جدا از این که تا کجا می شود تاریخ و داستان را با یکدیگر پیوند زد، چیزی که ما از هندو-پارتی ها می دانیم این است که انها ابتدا در منطقه زرنگ و بست، در سیستان امروز (هردو امروزه در جنوب غرب افغانستان) قدرت داشتند و اولین پادشاه شناخته شده شان، نام یونانی شده «سپلادامس» را دارد (احتمالا به معنی «سپه دار» و شاید فقط یک لقب نظامی). جانشینان او، از جمله گندفر معروف، کم کم دست به فتح مناطق شرقی تر مانند رخج، غزنه، و کاپیشا زدند و در اواسط قرن اول میلادی، به تکشیلا، مرکز حکومت هندو-سکاها دست یافتند.

گونه ای از سکه های گندفر که بسیار به سکه های اشکانی همزمانش شبیه است

نکته جالب اینجاست که مدارک سکه شناسی، بخصوص سکه هایی با نام گندفر (یا در واقع «ویندفرنه») اکثرا نامهای دیگری مانند «گندفر-گد» یا «گندفر-ساسه» را نیز با خود دارند که تلویحاً گویای این است که شاید «گندفر» معروف، اصلا یک شخص نبوده و در واقع شخصیتی است که برمبنای چند نفر مختلف ساخته شده! یکی از تئوری های بسیار جالب فعلی در مورد حکومت هندو-پارتی نیز این است که این حکومت، اصلا سکایی نیست، بلکه حاکمان آن شاهزادگان و امیران «اشکانی»ای هستند که همزمان با تلاش های بلاش اول اشکانی در ایران غربی برای شکل دادن یک حکومت قدرتمند به مرکزیت «تیسفون» در بین النهرین (عراق امروزه یا سورستان ساسانی)، دست به ساختن یک شاهنشاهی «اشکانی شرقی» در ایران شرقی داشته اند و باید بجای هندو-پارتی، از آنها با نام «اشکانیان شرقی» یاد کنیم! به هرحال، زمینه تئوری و نظریه پردازی در این مورد بخاطر کمبود و ناشناختگی منابع، هنوز هم بسیار باز است!

همزمان با گسترش حکومت سیستانیان یا هندو-پارتی ها به هند، فاتحان جدیدی – باز از راه کوه های پامیر و سغد و بالاخره بلخ – به صحنه سیاست ایران شرقی وارد شدند. در مدارک چینی، این فاتحان به «یوئه-جی» معروفند، اما به نظر می آید که اینها به خودشان نام «تخاری» داده بودند (در اینجا، اینها را با سخنوران زبانی که امروزه زبان شناسانی «تخاری» می نامندش، اشتباه نکنید! این نام برای سخنوران آن زبان یک اشتباه تاریخی مدرن است!). این یوئه-جی/تخاریان حکومت خود را در بلخ پایه گذاری کردند و حتی نام خود را به منطقه دادند که از این زمان به بعد (و حتی بخش های شرقی آن در تقسیمات اداری افغانستان امروز) مشهور به «تخارستان» شد (در دوره میانه، «طخارستان» هم نوشته می شده).

اولین پادشاه شناخته شده تخاری ها، «کوجولا کدفیسس» (به خط و تلفظ یونانی) نام دارد که برابر ایرانی آن (که احتمالا به زبان بلخی بوده) را نمی دانیم. کوجولا در روی سکه هایش به خودش در ضمن نام «کوشان» را داد که سلسله او را با این نام، یعنی «کوشانیان» می شناسیم. کوجولا و جانشینانش، «ویما تکتو» و «ویما کدفیسس»، به موفقیت های درخشانی دست یافتند و حکومت سیستانیان/هندو-پارتی ها را در هند تا حدی زیادی از بین بردند. از این تاریخ به بعد، حکومت سیستانیان محدود شد به منطقه سیستان و تقریبا فقط به اطراف دریاچه هامون و شهر زرنگ و آخرین پادشاه آنها، «فرن-ساسان» توسط اردشیر پابکان از سلطنت خلع شد.

در ایران شرقی اما، نتیجه کوجولا به نام «کنیشکا» توانست شاهنشاهی ای عظیم از مرکز هندوستان امروز تا ماورالنهر و از قندهار تا ختن بوجود آورد. از کنیشکا در مدارک بودایی نام برده شده و در آنجا، «کنیشکای بزرگ» خوانده می شود. در دوران کنیشکا بود  که بودایی گری به کاپیشا و بامیان آمد و استوپاهای بزرگ بودایی در تکشیلا و پوروشاپورا (پیشاور امروز) ساخته شد.

سکه طلای کنیشکا با نقش خدای «ماه» در پشت سکه و نگاره بلخی بر دو روی سکه

اما کنیشکا به نظر نمی آید که خود بودایی باشد، چون روی سکه هایش نام خدایان ایرانی مانند میترا، اهورامزدا، ماه، و بهرام هم آمده، و در کتیبه هایش از خدایان بین النهرینی مانند «نانا» هم نام می برد. این کتیبه ها، بخوص کتیبه «سرخ کتل» و «رباطک» (هردو در پرستشگاه های غیر بودایی نزدیک بغلان و سمنگان) به زبان «بلخی» نوشته شده اند که زبانی است از دسته شرقی زبان های ایرانی میانه و نزدیک به زبان سغدی و ختنی. دستور نوشتن زبان بلخی را برای اولین بار، کنیشکا صادر کرده. بلخی به خطی مانند خط یونانی نوشته می شده و یکی از مهم ترین زبان ها برای شناختن تاریخ ایران شرقی است.

کتیبه کنیشکا به خط و زبان بلخی، به دست آمده از رباطک در منطقه بغلان

جانشینان کنیشکا، بخصوص هوویشکا (شاید برادر یا پسرش) و وسودوا («بازو-دیو» در زبان بلخی)، به سیاست های مرکزگرایانه کنیشکا ادامه دادند و تا اواخر قرن دوم میلادی، حکومتی مهم، قدرتمند، و ثروتمند را اداره کردند که هم به راه های تجاری شرق و غرب و شمال وجنوب احاطه داشت و هم مرکزی فرهنگی و سیاسی شمرده می شد. منطقه ایران شرقی، در همین دوران بود که به «کوشان شهر» (قس «ایران شهر») یا «قلمرو کوشانیان» مشهور و شناخته شد.

جانشینان وسودوا، «کنیشکای دوم» و «وسودوای دوم»، احتمالا همزمان شاپور اول ساسانی در میانه قرن سوم میلادی زندگی می کردند که در کتیبه «کعبه زردشت» در نقش رستم فارس، ادعا می کند که «کوشانشهر، از پوروشاپور تا چاچ» را تحت سلطه داشته. احتمال اینکه شاپور توانسته باشد واقعا پیشاور را از کوشانیان بگیرد یا اینکه تا حد چاچ (تاشکند امروز) نفوذ کند، کم است و باید این ادعا را فقط در حد ادعا بدانیم. اما به نظر می آید که حکومت تازه تاسیس ساسانی، در ابتدا حقیقتا توجه بیشتری به قلمرو شرقی خود داشته تا بخش غربی.

احتمالا در دوره شاپور و پسران و نوادگانش، ساسانیان توانستند به دوسوی کوه های هندوکش، یعنی تخارستان و کابلستان و بامیان دسترسی پیدا کنند و در آنجا، حکومتی نیمه-وابسته با نام «کوشانشاهان» یا «کوشان-ساسانیان» پایه گذاری کنند که تا حدود اوایل قرن چهارم میلادی، در این منطقه دوام آورد. بازماندگان کوشانیان، فرزندان وسودوای دوم و کنیشکای دوم، تا صد سال بعد در گندهارا و سند و پنجاب دوام آوردند و به حکومت و سکه زدن ادامه دادند، تا اینکه آخرین بخش های شاهنشاهی عظیم کنیشکا نیز تسلیم پادشاهی «گوپتا»ها شد.

سلسله «کوشانشاهان» یا «کوشان-ساسانیان» احتمالا در اواخر قرن سوم میلادی توسط پادشاهان ساسانی به عنوان سلسله‌ای دستنشانده در منطقه تخارستان به حکومت رسیده بود. سکه‌های پادشاهان این سلسله، برداشتی است از سکه‌های طلای کوشانیان و سکه‌های نقره ساسانی. نام پادشاهان این سلسله بسیار به نام‌های پادشاهان ساسانی نزدیک است و شامل اردشیر، هرمزد، و پیروز می‌شود. اما جالب است که برای مثال، نام «پیروز» در روی سکه‌های کوشانشاهان، صدسال قبل از پیروز ساسانی (457 تا 484 میلادی) ظاهر می‌شود. بعضی دیگر از نشانه‌های سلطنتی ساسانی، نظیر لقب «کی» برای پادشاهان بعد از یزدگرد دوم، برای اولین بار برروی سکه‌های کوشانشاهان پدیدار می‌شوند. به همین جهت شاید باید فکر کنیم که حداقل از نظر ایدئولوژی سلطنتی، کوشانشاهان چندان هم وابسته به سلسله ساسانی نبوده‌اند. بخصوص بعد از سال 300 میلادی، به نظر می‌آید که کوشانشاهان بسیار مستقل عمل می‌کردند و چندین شاه کوشانی نظیر هرمزد یکم و بهرام دوم، به استقلال دست به فتح بازمانده پادشاهی کوشانی در منطقه گندهرا زدند. اما در اواسط قرن چهارم میلادی، با حضور خیون‌ها یا هون‌های ایرانی، موقعیت حکومت کوشانشاهان در شرق به خطر جدی افتاد.

 برای اطلاعات بیشتر

Alram, Michael. 1999. “Indo-Parthian and Early Kushan Chronology: The Numismatic Evidence.” In Coins, Art and Chronology, edited by Michael Alram and Deborah Klimburg-Salter, 19–51. Vienna: Verlag der OeAW.
Cribb, Joe. 1990. “Numismatic Evidence for Kushano-Sasanian Chronology.” Studia Iranica 19 (2): 151–193.
Coloru, Omar. 2009. Da Alessandro a Menandro: Il Regno Greco Di Battriana. Studi Ellenistici 21. Pisa/Rome: Fabrizio Serra editore.
Dani, A. H., and B. A. Litvinsky. 1996. “The Kushano-Sasanian Kingdom.” In History of Civilizations of Central Asia, 3:103–118. Paris: UNESCO.
Dehkan, A. 1974. “The Relationship of the Kushan and the Parthian Empire.” In Tsentral Asia v Kušanskuyu Epoxu (Central Asia in the Kushan Period), 113–17. Moscow: UNESCO/Nauka.
Enoki, Kazuo. 1974. “Hsieh, Viceroy of the Yueh-Chih (a Contribution to the Chronology of the Kushans).” In Tsentral Asia v Kušanskuyu Epoxu (Central Asia in the Kushan Period), 265–74. Moscow: UNESCO/Nauka.
Göbl, Robert. 1984. System Und Chronologie Der Münzprägung Des Kušānreiches. Vienna: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
Loeschner, Hans. 2012. “The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great, with Comments on the Azes Era and Kushan Chronology.” Sino-Platonic Papers 227: 1–24.
Olbrycht, Marek J. 2016. “Dynastic Connections in the Arsacid Empire and the Origins of the House of Sāsān.” In The Parthian and Early Sasanian Empires: Adaptation and Expansion, edited by Vesta Sarkhosh Curtis, Elizabeth Pendelton, Michael Alram, and Touraj Daryaee. The BIPS Archaeological Monograph Series V. Oxford: Oxbow Books.

Rezakhani, Khodadad. 2017. ReOrienting the Sasanians: East Iran in Late Antiquity. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Simonetta, A. 1974. “The Indo-Parthian Coinage and Its Significance in the Chronology of the Kushans.” In Tsentral Asia v Kušanskuyu Epoxu (Central Asia in the Kushan Period), 283–88. Moscow: UNESCO/Nauka.

Staviskij, Boris Ja. 1986. La Bactriane Sous Les Kushans(Problèmes d’histoire et de Culture). Translated by Paul Bernard, M. Burda, F. Grenet, and P. Leriche. Paris: Librarie Jean Maissonneuve.